Koersen op verdienvermogen: Een tussenbalans van het toekomstige innovatie-instrumentarium
report
Innovatie vormt de basis voor toekomstige economische groei en maatschappelijk welzijn. Om dit te bewerkstelligen is het nodig om voldoende te investeren in onderzoek en ontwikkeling (R&D) en de economische randvoorwaarden, zoals stikstof, netcongestie en talent die innovatie mogelijk maken. De realiteit is echter dat Nederland de doelstelling om ten minste 3% van het bbp aan R&D te besteden, om deze toekomstige groei en welzijn te realiseren, momenteel niet haalt (EZ, 2025; TNO, 2025a). Daar komt bij dat Nederland kampt met een hardnekkige innovatieparadox (EC, 1995; Fragkandreas, 2017): het lukt Nederland onvoldoende om de sterke wetenschappelijke basis te vertalen naar toepassingen van economische waarde (TNO 2025b; Wennink, 2025), waardoor veel innovaties en R&D-ontwikkelingen stranden in de zogenoemde ‘valley of death’.
Het vergroten van R&D- en innovatie-inspanningen is daarom een belangrijk middel om het verdienvermogen van Nederland toekomstbestendiger te maken. AWTI (2025) beschrijft dat het daarbij essentieel is dat de Rijksoverheid met visie structureel meer én gericht investeert in onderzoek en innovatie. Hierbij dient voorkomen te worden dat nieuwe initiatieven een tijdelijk of ad-hoc karakter krijgen, juist omdat de impact van innovatie vaak pas op langere termijn wordt gerealiseerd (Rathenau Instituut, 2022). Ook is het belangrijk dat duidelijk is op welke manier extra investeringen gerealiseerd moeten worden, en wat dat betekent voor de richting van innovatie (Rathenau Instituut, 2026). Met andere woorden: om de R&D en innovatiedoelstelling te vergroten heeft Nederland richting, consistentie en samenhang nodig in het innovatie-instrumentarium. Het R&D actieplan, het nieuwe industriebeleid, het Wennink rapport, het coalitieakkoord en de taskforce voor Toekomstige Welvaart en Vestigingsklimaat tonen dat het kabinet zich inmiddels bewust is van de urgentie om structureel meer te investeren in innovatie, R&D en de randvoorwaarden om onze economie toekomstbestendig te maken. Uit deze diverse beleidsdocumenten wordt duidelijk dat de Nederlandse overheid voornemens is om het Nederlandse innovatiebeleid en haar beleidsmix te veranderen om ervoor te zorgen dat er meer aan R&D en innovatie wordt gedaan, en de hardnekkige innovatieparadox in Nederland wordt aangekaart.
Ingrijpende veranderingen in het innovatie-instrumentarium van Nederland Als gekeken wordt naar de instrumenten voor sturing van innovatie (voor gericht innovatiebeleid) bij het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat, dan valt bijvoorbeeld op dat het Nationaal Groeifonds (NGF) na een nieuwe subsidieronde1 en de bijdrage aan de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) voor Toegepaste en Technische Wetenschappen (TTW, Perspectief) niet worden verlengd, en het innovatiekrediet wordt afgebouwd. Het kabinet Jetten vernieuwt echter wel de PPS-I regeling, en zet in op de uitvoering van de Nationale Technologiestrategie en het ondersteunen van regionale innovatieclusters. De op te richten investeringsinstelling (NII) zorgt voor meer durfkapitaal voor startups en scale-ups. Voor het uitlokken van disruptieve innovatie wordt het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie opgericht, hoewel dit budget (vooralsnog) revolverend zal zijn. Hierbij moet echter de kanttekening worden geplaatst dat deze veranderingen vooralsnog beoogde ambities betreffen, waarover nog verdere beleidsvormende en budgettaire keuzes gemaakt moeten worden.
Tijd om de tussenbalans op te maken: belang van de innovatieketen Gegeven deze ingrijpende voorgenomen veranderingen in het Nederlandse beleidslandschap en innovatie-instrumentarium, is het nuttig om de tussenbalans op te maken: op welke manier jaagt het huidige innovatie-instrumentarium (in algemene zin) innovatie in Nederland aan, en in hoeverre versterken de beoogde veranderingen in dat innovatie-instrumentarium het vermogen van Nederland om de sterke wetenschappelijke basis te vertalen naar toepassingen van economische waarde, m.a.w. het vermogen om de innovatieparadox te doorbreken?
Denken in termen van de Technology Readiness Levels (TRL’s) helpt bij het beantwoorden van deze vraag. Dergelijke TRL-niveaus worden gebruikt om te verwijzen naar het brede spectrum van activiteiten op het gebied van onderzoek en ontwikkeling (R&D) in de innovatieketen, en worden vaak opgedeeld in de fasen ontdekking (TRL 1-3), ontwikkeling (TRL 4-6), en demonstratie en implementatie (TRL 7-9). Veel innovaties doorlopen deze keten van TRL’s om van wetenschappelijke kennis tot producten te komen die worden verhandeld in onze economie.2 De ontwikkelingsfase (TRL 4-6) wordt daarbij ook wel de ‘mid-TRL’ genoemd, en verwijst naar de cruciale fase waarin wetenschappelijke kennis en ontdekkingen, vaak ontwikkeld met ondersteuning van middelen voor wetenschapsbeleid, moeten worden vertaald naar potentiële nieuwe producten en bedrijvigheid waar bedrijven en venture capitalists in willen investeren (TRL 7-9). De mid-TRL (TRL 4-7) kent daarbij een cruciale financierings- en ontwikkelingskloof waardoor innovaties vaak ‘sterven’ in deze fase – vandaar de naam ‘valley of death’.
Om te onderzoeken op welke manier het huidige innovatie-instrumentarium (in algemene zin) innovatie in Nederland aanjaagt, en in hoeverre de beoogde veranderingen in het innovatie-instrumentarium van Nederland het vermogen van Nederland versterken om de sterke wetenschappelijke basis te vertalen naar toepassingen van economische waarde, kijken we in deze notitie naar het huidige en het toekomstige innovatie-instrumentarium. Dit instrumentarium wordt daarvoor gemapt over de gehele innovatieketen (TRL 1-9). We kijken daarbij niet alleen naar individuele instrumenten voor het aanjagen van innovatie, maar we beschouwen deze instrumenten ook in het grote geheel van interventies die het innovatiesysteem adresseert: de beleidsmix (Borras & Edquist, 2019). De beleidsmix geeft beleidsmakers een kader voor het coördineren van publieke interventie, en het formuleren van een zo optimaal mogelijke set van instrumenten (voor meer informatie over de rol van de overheid zie Box 1). Optimaal in deze context refereert aan effectief in het initiëren van R&D en innovatie (om de doelstellingen van het onderliggende beleid te bewerkstelligen), en efficiënt wat betreft de (publieke) middelen die daarvoor nodig zijn (De Heide, 2011). Door dit te doen kan de tussenbalans worden opgemaakt ten aanzien van de manier waarop de voorgenomen veranderingen in het Nederlandse beleidslandschap en innovatie-instrumentarium innovatie aanjagen en de innovatieparadox adresseren.
Deze notitie is daarom als volgt opgebouwd. In Hoofdstuk 2 belichten we de impact van de (voorgenomen) veranderingen in het innovatie-instrumentarium vanuit een beleidsmix perspectief. In Hoofdstuk 3 gaan we daarbij dieper in op de voorgestelde veranderingen voor de huidige instrumenten. In Hoofdstuk 4 maken we de tussenbalans op en formuleren we aanbevelingen voor de verdere ontwikkeling van het innovatie-instrumentarium van Nederland.
Het vergroten van R&D- en innovatie-inspanningen is daarom een belangrijk middel om het verdienvermogen van Nederland toekomstbestendiger te maken. AWTI (2025) beschrijft dat het daarbij essentieel is dat de Rijksoverheid met visie structureel meer én gericht investeert in onderzoek en innovatie. Hierbij dient voorkomen te worden dat nieuwe initiatieven een tijdelijk of ad-hoc karakter krijgen, juist omdat de impact van innovatie vaak pas op langere termijn wordt gerealiseerd (Rathenau Instituut, 2022). Ook is het belangrijk dat duidelijk is op welke manier extra investeringen gerealiseerd moeten worden, en wat dat betekent voor de richting van innovatie (Rathenau Instituut, 2026). Met andere woorden: om de R&D en innovatiedoelstelling te vergroten heeft Nederland richting, consistentie en samenhang nodig in het innovatie-instrumentarium. Het R&D actieplan, het nieuwe industriebeleid, het Wennink rapport, het coalitieakkoord en de taskforce voor Toekomstige Welvaart en Vestigingsklimaat tonen dat het kabinet zich inmiddels bewust is van de urgentie om structureel meer te investeren in innovatie, R&D en de randvoorwaarden om onze economie toekomstbestendig te maken. Uit deze diverse beleidsdocumenten wordt duidelijk dat de Nederlandse overheid voornemens is om het Nederlandse innovatiebeleid en haar beleidsmix te veranderen om ervoor te zorgen dat er meer aan R&D en innovatie wordt gedaan, en de hardnekkige innovatieparadox in Nederland wordt aangekaart.
Ingrijpende veranderingen in het innovatie-instrumentarium van Nederland Als gekeken wordt naar de instrumenten voor sturing van innovatie (voor gericht innovatiebeleid) bij het Ministerie van Economische Zaken & Klimaat, dan valt bijvoorbeeld op dat het Nationaal Groeifonds (NGF) na een nieuwe subsidieronde1 en de bijdrage aan de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) voor Toegepaste en Technische Wetenschappen (TTW, Perspectief) niet worden verlengd, en het innovatiekrediet wordt afgebouwd. Het kabinet Jetten vernieuwt echter wel de PPS-I regeling, en zet in op de uitvoering van de Nationale Technologiestrategie en het ondersteunen van regionale innovatieclusters. De op te richten investeringsinstelling (NII) zorgt voor meer durfkapitaal voor startups en scale-ups. Voor het uitlokken van disruptieve innovatie wordt het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie opgericht, hoewel dit budget (vooralsnog) revolverend zal zijn. Hierbij moet echter de kanttekening worden geplaatst dat deze veranderingen vooralsnog beoogde ambities betreffen, waarover nog verdere beleidsvormende en budgettaire keuzes gemaakt moeten worden.
Tijd om de tussenbalans op te maken: belang van de innovatieketen Gegeven deze ingrijpende voorgenomen veranderingen in het Nederlandse beleidslandschap en innovatie-instrumentarium, is het nuttig om de tussenbalans op te maken: op welke manier jaagt het huidige innovatie-instrumentarium (in algemene zin) innovatie in Nederland aan, en in hoeverre versterken de beoogde veranderingen in dat innovatie-instrumentarium het vermogen van Nederland om de sterke wetenschappelijke basis te vertalen naar toepassingen van economische waarde, m.a.w. het vermogen om de innovatieparadox te doorbreken?
Denken in termen van de Technology Readiness Levels (TRL’s) helpt bij het beantwoorden van deze vraag. Dergelijke TRL-niveaus worden gebruikt om te verwijzen naar het brede spectrum van activiteiten op het gebied van onderzoek en ontwikkeling (R&D) in de innovatieketen, en worden vaak opgedeeld in de fasen ontdekking (TRL 1-3), ontwikkeling (TRL 4-6), en demonstratie en implementatie (TRL 7-9). Veel innovaties doorlopen deze keten van TRL’s om van wetenschappelijke kennis tot producten te komen die worden verhandeld in onze economie.2 De ontwikkelingsfase (TRL 4-6) wordt daarbij ook wel de ‘mid-TRL’ genoemd, en verwijst naar de cruciale fase waarin wetenschappelijke kennis en ontdekkingen, vaak ontwikkeld met ondersteuning van middelen voor wetenschapsbeleid, moeten worden vertaald naar potentiële nieuwe producten en bedrijvigheid waar bedrijven en venture capitalists in willen investeren (TRL 7-9). De mid-TRL (TRL 4-7) kent daarbij een cruciale financierings- en ontwikkelingskloof waardoor innovaties vaak ‘sterven’ in deze fase – vandaar de naam ‘valley of death’.
Om te onderzoeken op welke manier het huidige innovatie-instrumentarium (in algemene zin) innovatie in Nederland aanjaagt, en in hoeverre de beoogde veranderingen in het innovatie-instrumentarium van Nederland het vermogen van Nederland versterken om de sterke wetenschappelijke basis te vertalen naar toepassingen van economische waarde, kijken we in deze notitie naar het huidige en het toekomstige innovatie-instrumentarium. Dit instrumentarium wordt daarvoor gemapt over de gehele innovatieketen (TRL 1-9). We kijken daarbij niet alleen naar individuele instrumenten voor het aanjagen van innovatie, maar we beschouwen deze instrumenten ook in het grote geheel van interventies die het innovatiesysteem adresseert: de beleidsmix (Borras & Edquist, 2019). De beleidsmix geeft beleidsmakers een kader voor het coördineren van publieke interventie, en het formuleren van een zo optimaal mogelijke set van instrumenten (voor meer informatie over de rol van de overheid zie Box 1). Optimaal in deze context refereert aan effectief in het initiëren van R&D en innovatie (om de doelstellingen van het onderliggende beleid te bewerkstelligen), en efficiënt wat betreft de (publieke) middelen die daarvoor nodig zijn (De Heide, 2011). Door dit te doen kan de tussenbalans worden opgemaakt ten aanzien van de manier waarop de voorgenomen veranderingen in het Nederlandse beleidslandschap en innovatie-instrumentarium innovatie aanjagen en de innovatieparadox adresseren.
Deze notitie is daarom als volgt opgebouwd. In Hoofdstuk 2 belichten we de impact van de (voorgenomen) veranderingen in het innovatie-instrumentarium vanuit een beleidsmix perspectief. In Hoofdstuk 3 gaan we daarbij dieper in op de voorgestelde veranderingen voor de huidige instrumenten. In Hoofdstuk 4 maken we de tussenbalans op en formuleren we aanbevelingen voor de verdere ontwikkeling van het innovatie-instrumentarium van Nederland.
TNO Identifier
1036869
Publisher
TNO Vector
Collation
16 p.